काठमाडाैं । ‘ हराएको’ सपना अब पर्दामा! — ‘जनै हराएको मान्छे’ लिएर आएका निर्देशक हिमाल न्यौपाने” नेपाली चलचित्र जनै हराएको मान्छे” का निर्देशक हिमाल न्यौपाने बहुआयामी अनुभव बोकेका सर्जक हुन्। पर्वत जिल्लामा जन्मेका उनी सानै उमेरमा, करिब दुई वर्षको हुँदा, बुबा भारतीय सेनामा कार्यरत रहेकाले भारत जानुपरेको थियो।

त्यहीँ बसेर उनले एसएलसीसम्मको अध्ययन पूरा गरे। पढाइपछि नेपाल फर्किएका उनी हाल स्याङ्जा जिल्लामा बसोबास गर्छन्। परिवारसँग बसेपछि केही समयका लागि फेरि भारत फर्किए, जहाँ उनले होटल म्यानेजमेन्ट अध्ययन गर्दै सेफको रूपमा काम सुरु गरे। उनले विभिन्न फाइभ स्टार होटलहरूमा कुशल सेफको रूपमा काम गरेपछि, अन्ततः ‘अब नेपालमै केही गर्छु’ भन्ने सोचका साथ मातृभूमि फर्किए। तीन छोरीका पिता रहेका न्यौपाने बाल्यकालदेखि नै कला, नाटक, अभिनय, नृत्य र मिमिक्रीमा निकै रुचि राख्थे। स्कुले जीवनमै उनले विभिन्न नाटक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रममा भाग लिने गरेका थिए। यद्यपि ती रूचिहरू सामाजिक–पारिवारिक दायित्व र जीवनका चुनौतीहरूमाझ कहिल्यै पूर्ण रूपमा विकसित हुन पाएनन्।

तर त्यही निभ्न खोजेको सपना फेरि बिउँतियो निर्देशनमार्फत। विभिन्न डकुमेन्ट्री प्रोजेक्टहरूमा काम गरिसकेका न्यौपानेले निर्देशनलाई आफ्नो सिर्जनात्मक अभिव्यक्तिको माध्यम बनाउँदै सिनेमाको यात्रामा पाइला टेके। “जनै हराएको मान्छे” उनको पहिलो फिचर फिल्म भए पनि, निर्देशनको तयारी भने उनले धेरै पहिलेबाट गरिरहेका थिए।

उनी “रानीमहल” फिल्मको निर्देशनमा अनुबन्धित भएका थिए र त्यसको २५% छायांकन सकिएको थियो। दुर्भाग्यवश, फिल्मका मुख्य कलाकारको निधन भएपछि सो प्रोजेक्ट रोकियो। यसैले “जनै हराएको मान्छे” फिचर फिल्मको रूपमा उनको पहिलो ठूलो पर्दाको काम बन्यो। सधैं पर्दा पछाडि रहेर गहिरो अध्ययन, प्रयोग र मेहनत गरेका हिमाल न्यौपानेको यो फिल्म उनको जीवनको अनुभव, सामाजिक चेतना, र आत्मिक यात्राको समष्टिगत प्रतिबिम्ब हो। अब प्रस्तुत छ निर्देशक हिमाल न्यौपानेसँगको विशेष अन्तर्वार्ता, जहाँ उनले आफ्नो जीवन, निर्देशन, र “जनै हराएको मान्छे” को कथा साझा गरेका छन्।

तपाईँको जीवनको प्रारम्भिक यात्रा, विदेश बसाइ र नेपाल फर्किएपछि सिनेमा तर्फ मोडिनुको कथा कस्तो रह्यो?

मेरो जीवनको यात्रा सायद सामान्यजस्तो देखिए पनि त्यसमा धेरै मोड, अनुभूति र मौन संघर्ष छन्। पर्वतमा जन्मिएँ, तर दुई वर्षको हुँदा नै बुबा इन्डियन आर्मीमा हुनुहुन्थ्यो, त्यसैले परिवारसहित भारत जानुपर्यो। त्यहाँको परिवेशमा म हुर्किएँ, पढें, संस्कार पाएँ तर मनको कुनै कुनामा नेपालप्रतिको मोह बाँकी थियो। एसएलसीपछि नेपाल फर्किएँ, स्याङ्जामा बस्न थालेँ। यहाँ घरजम गरें, परिवार बन्यो। जीवन सुस्तरी अघि बढिरह्यो। पछि फेरि भारत गएँ – योपटक सेफ बन्ने लक्ष्यसहित। होटल म्यानेजमेन्ट पढें, धेरै प्रतिष्ठित होटेलहरूमा काम गरें। तर त्यो संसारबाट फर्केर नेपाल आएँ, किनभने आत्माको चाहना भने सधैं एउटै थियो – सिर्जना।

सेफको करिअरबाट निर्देशक बन्ने निर्णय कति सहज थियो?                                                                         सजिलो थिएन, तर अत्यावश्यक थियो। होटलमा सेफको रूपमा म सफल थिएँ – तर त्यो सफलता बाहिरी थियो, भित्री शून्यता बाँकी नै थियो। बाल्यकालदेखि नै म कलामा रम्थें। स्कुलमा नाटक खेल्ने, डान्स गर्ने, मिमिक्री गर्ने मेरो लागि रमाइलो मात्र थिएन, त्यो मेरो अभिव्यक्तिको माध्यम थियो। तर समाज र जीवनका अपेक्षाले त्यो सपना कतै थन्किएको थियो। जब जीवनको सन्तुलन स्थापित भयो, परिवारको साथ र आत्मबल मिल्यो, तब मैले त्यो थन्किएको सपना खोलें – निर्देशनका रूपमा.                                                                                                                                          “रानीमहल” फिल्म निर्देशन गर्न लागिएको थियो, त्यो किन रोकियो?                                                                                                                                      “रानीमहल” मेरो पहिलो निर्देशन बन्ने पक्का थियो। स्क्रिप्ट तयार थियो, रिसर्च पनि गरिएको थियो। २५% काम अघि बढिसकेको थियो। तर दुर्भाग्यवश, फिल्मका प्रमुख कलाकारको असमयिक निधनले त्यस प्रोजेक्टमा ठूलो असर पऱ्यो। भावनात्मक र प्राविधिक दुबै हिसाबले त्यो प्रोजेक्ट रोक्नुपर्ने परिस्थिति आयो। त्यो समय निकै कठिन थियो। तर त्यो अनुभवले मलाई अझै दृढ बनायो – र पछि “जनै हराएको मान्छे”मा आफूलाई झनै समर्पित गरें।                                                                                                                 “जनै हराएको मान्छे” बनाउने प्रेरणा कहाँबाट आयो, र यस कथाले तपाईंलाई व्यक्तिगत रूपमा कसरी छोयो?                                                                                            धेरै समयदेखि मलाई लागिरहन्थ्यो कि हाम्रो समाजमा मानिसहरू जसरी दैनिक जीवनमा संघर्ष गर्दै अगाडि बढिरहेका छन्, ती संघर्षहरू प्रायः देखिँदैनन्।खासगरी ती आवाजहरू जो सुन्न नसकिने किसिमले हराइरहेका छन्—तर हराएको जस्तो मात्र, जनै हराएकाछन्। त्यही अनुभवले मलाई यो कथाले गर्दा निर्देशन गर्न प्रेरित गर्यो। यो फिल्ममा एउटा मानिसको शारीरिक वा भौगोलिक हराइएकै मात्र कुरा होइन, भावनात्मक, सामाजिक र अस्तित्वगत रूपमा हराइरहेको अवस्थालाई चित्रण गर्न खोजिएको छ। कतिपय अवस्थामा हामी आफैंभित्र हराएर बाँचिरहेका हुन्छौं – यही प्रश्नहरू माझ यो फिल्म जन्मिएको हो।

 विभिन्न डकुमेन्ट्रीमा त काम गरिसक्नुभएको थियो। तर पहिलोपटक फिचर फिल्म निर्देशन गर्दा कस्तो अनुभव भयो?

डकुमेन्ट्रीमा तपाईं वास्तविकतामै जानुहुन्छ – जसरी घटना घटिरहेको छ, त्यसैलाई देखाउनुहुन्छ। तर फिचर फिल्ममा तपाईं त्यही यथार्थलाई कथा र दृश्यको माध्यमबाट पुनः निर्माण गर्नुहुन्छ।डकुमेन्ट्री ‘बुझाउने’ माध्यम हो, तर फिचर फिल्म ‘अनुभव गराउने’। यही फरकले मलाई चुनौती दियो, र त्यो चुनौती नै मलाई उत्साहित बनायो। पहिलो पटक निर्देशन गर्नु भनेको पहिलो बच्चा जन्माउने जस्तै हो – खुसी, डर, उत्साह र जिम्मेवारी सबै मिसिएको। डायरेक्शन सुरु गर्दा लाग्थ्यो – सबै कुराको योजना बनिसक्यो। तर सेटमा पुग्दा थाहा भयो – योजना भन्दा ठूलो कुरा लचिलोपन हो। कलाकारको मनोविज्ञान बुझ्नुपर्ने, टेक्निकल टिमलाई कसरी सहकार्यमा राख्ने भन्ने धेरै चुनौती थिए। तर टिम राम्रो थियो, कलाकारले साथ दिए। पहिलो फिल्ममै यस्तो गहिरो कथा निर्देशन गर्ने मौका पाउनु नै मेरो लागि ठूलो सिकाइ रह्यो।

 “फिल्मको शीर्षक “जनै हराएको मान्छे” को अर्थ तपाईंको दृष्टिमा के हो?

“जनै” शब्द आफैमा अचम्मको शक्ति बोकेको छ – पूरै हराएको होइन, तर हराउने अवस्थामा पुगेको। यो शीर्षकले हाम्रो समाजका धेरै पात्रहरूको प्रतिनिधित्व गर्छ जसले न त आफूलाई पूर्ण रूपमा पाएका हुन्छन्, न त पूर्ण रूपमा गुमाएका। यो द्विविधा – बाँचिरहेको तर हराइरहेको जस्तो अनुभूति –हाम्रो समयको एउटा मौन महामारी हो। मैले यो शीर्षक राख्नुको कारण नै हो, जसले दर्शकलाई पहिलो पलदेखि सोच्न बाध्य पारोस्।फिल्मले मुख्यतः मानिसको अस्तित्व, पहिचान, र समाजसँगको सम्बन्धको विषय उठान गर्छ। आजको आधुनिक, डिजिटल युगमा मानिसहरू कनेक्टेड भएजस्तो लागे पनि वास्तवमा धेरै टाढा–एक्लो अनुभव गरिरहेका छन्। यो फिल्मले भन्न खोजेको छ – हामी हाम्रा जिम्मेवारी, सम्बन्ध, उद्देश्यहरूमा हराउँदै गइरहेका छौं, र समयमै आफूलाई नचिन्ने हो भने हामी झनै होइन, पूरै हराउन सक्छौं। यो सन्देशलाई सहज तर गहिरो रूपमा दर्शकसामु ल्याउने प्रयास गरिएको छ।

 निर्देशन र सेफको पेशाबीच तपाईंले के समानता देख्नुभयो?

सृजनशीलता।सेफ हुँदा थाल सजाउँदा जस्तै, निर्देशनमा दृश्य सजाउनुपर्छ। खाना बनाउँदा जस्तै, फिल्म पनि स्वादिलो र सन्तुलित हुनुपर्छ।दुवै पेशामा धैर्यता, समय व्यवस्थापन, र सबैको तालमेल जरुरी हुन्छ।र सबैभन्दा मिल्ने कुरा – दुवै पेशामा अरूलाई सन्तुष्टि दिनु नै उद्देश्य हो।

निर्देशनको क्रममा सबैभन्दा ठूलो चुनौती के महसुस गर्नुभयो? कलाकारहरूको छनोट गर्दा के विचार गर्नुभयो, र कुन पात्रले तपाईंलाई सबैभन्दा प्रभाव पार्यो? 
सबैभन्दा ठूलो चुनौती थियो – भावनात्मक सन्तुलन कायम राख्नु। यस्तो विषयमा काम गर्दा कथा दार्शनिक नहोस् भनेर ध्यान दिनुपर्छ, तर साथमा भावनालाई गहिरो बनाइराख्नुपर्छ।अर्को चुनौती थियो लो–बजेटमा उच्च स्तरको सिनेमाटिक प्रस्तुति दिनु। हामीले सीमित स्रोत साधनमा पनि भिजुअल र कथा प्रस्तुतिमा सम्झौता नगरी काम गर्यौं। यसका लागि टिमको साथ, धैर्यता र निरन्तर अभ्यास आवश्यक पर्यो।हामीले सबै पात्रहरू कथाको आत्मासँग मेल खाने हिसाबले छान्यौं। केही नयाँ अनुहारहरूलाई पनि मौका दिइयो, किनभने उनीहरूसँग त्यो “rawness” थियो, जुन यथार्थपरक अभिनयका लागि चाहिन्थ्यो। विशेष गरेर, मुख्य पात्र जसले “हराउने प्रक्रिया” भोग्दै जान्छन्, उनले आफ्नो भूमिका यति सहजता र गहिराइका साथ निर्वाह गरे कि कहिलेकाहीं म निर्देशक भएर होइन, दर्शक भएर उनीलाई हेर्ने गर्थें। उनी वास्तवमै कथाभित्र हराएका थिए।

नेपाली फिल्म इन्डस्ट्रीप्रति तपाईंको दृष्टिकोण के छ?

इन्डस्ट्री परिवर्तनको मोडमा छ। नयाँ निर्देशक, नयाँ शैली, र मौलिक कथाहरूको आगमनले सकारात्मक संकेत दिएको छ।तर अझै हामीसँग धेरै काम गर्न बाँकी छ – प्राविधिक दक्षता, लगानीको संरचना, र दर्शक–निर्माता बीचको विश्वास निर्माण।म आफूले भोगेका कठिनाइहरूबाट सिक्दै छु, र अरूलाई पनि सिकाउन तयार छु। नेपाली सिनेमा अब केवल मनोरञ्जन होइन, सोच र चेतनाको माध्यम बन्ने दिशामा जानुपर्छ।

दर्शकले यो फिल्म हेरेपछि के अनुभूति लिएर निस्कून् भन्ने तपाईंको चाहना के हो?

म चाहन्छु – दर्शक हलबाट निस्कँदा आफैंसँग सोधून्, “के म पनि कतै हराइरहेको त छैन?”फिल्मले मनोरञ्जन दिन्छ, तर त्यो मात्र उद्देश्य होइन।दर्शकको मनमा केही हलचल होस्, जीवनको कुनै भुलेको पाटोलाई याद गराओस् – त्यो नै मेरो सफलताको मापदण्ड हो।

अबको यात्राबारे केही योजना बाँड्न सक्नुहुन्छ?

हालको प्राथमिकता भनेको “झनै हराएको मान्छे”लाई दर्शकमाझ पुर्याउनु हो। “जनै हराएको मान्छे केवल एउटा चलचित्र होइन, यो आत्माको आवाज हो।”यो फिल्मले हामीभित्र लुकेर बसेको त्यो मान्छेलाई बोलाउने प्रयास गरेको छ – जुन आजको व्यस्त जीवनशैली, पारिवारिक जिम्मेवारी, सामाजिक अपेक्षाको भीडमा कतै हराएको छ।मैले यो फिल्ममार्फत दर्शकसँग साँचो संवाद गर्न खोजेको हुँ – तपाईं पनि कहिल्यै हराउनु भएको छ कि भनेर। नेपाली दर्शकहरूले यो फिल्मलाई आफ्नो कथा ठानून् भन्ने मेरो चाहना छ।अबको केही दिनमै, भदौ ६ गतेदेखि देशभरका हलहरूमा जनै हराएको मान्छे प्रदर्शन हुँदैछ।म सबै दर्शकलाई हार्दिक निमन्त्रणा दिन चाहन्छु – कृपया एकपटक हलमा आएर यो फिल्म हेर्नुहोस्, महसुस गर्नुहोस्, र मनभित्रको हराइरहेको मान्छेलाई सम्झनुहोस्। तपाईंहरूको साथ, सुझाव र मायाले नै मलाई भविष्यमा अझ जिम्मेवार सृजनाहरू गर्न प्रेरित गर्नेछ।

पछिल्लो समय नेपाली चलचित्रहरू विदेशमा पनि विस्तार हुँदै गइरहेका छन्। तपाईं पनि इन्डो–नेपाल क्षेत्रमा क्रियाशील हुनुहुन्छ भन्ने सुनिन्छ। “इन्डो–नेपाल” क्षेत्र भन्नाले के बुझिन्छ? र यसको नेपाली चलचित्रमा कस्तो भूमिका हुन्छ?

“इन्डो–नेपाल क्षेत्र” भन्नाले नेपाल–भारतको सीमावर्ती भूभाग (जस्तै: उत्तर प्रदेश, बिहार, सिक्किम, पश्चिम बंगाल आदि) र त्यस क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नेपाली भाषी, मधेसी, भोटिया वा पहाडिया मूलका समुदायहरू बुझिन्छ। यी ठाउँहरूमा नेपाली भाषाको राम्रो जनसंख्या छ र नेपाली संस्कृति, भेषभूषा, र संगीतप्रतिको आकर्षण गहिरो छ। मैले लामो समय भारतमै बसेर काम गरेकाले यी क्षेत्रको सामाजिक, सांस्कृतिक तथा दर्शक रुचिबारे राम्रो बुझाइ छ। त्यहाँको बजारमा नेपाली चलचित्र पुर्यदि हामीले त्यहाँका वितरण प्रणाली, मल्टिप्लेक्स हलहरू, र डिजिटल प्लेटफर्महरूसँग सहकार्य गर्न सक्यौं भने,नेपाली फिल्म उद्योगले भारतमा पनि ठोस बजार बनाउन सक्छ। त्यहाँ न केवल आर्थिक रूपमा, तर संस्कृति आदानप्रदान र भाषा–सांस्कृतिक सम्मान बढ्ने अवसर पनि छ। “जनै हराएको मान्छे” जस्ता फिल्महरूले समान भावनात्मक अनुभूति बोकेको हुनाले इन्डो–नेपाल क्षेत्रका दर्शकहरूमा पनि सहजै प्रवेश गर्न सक्छन्। त्यसैले म यो क्षेत्रमा निरन्तर सक्रिय छु, ताकि नेपाली सिनेमाको दायरा केवल नेपालको सीमाभित्र मात्रै होइन, सीमापारका नेपाली मनहरूसम्म पनि फैलियोस्।