काठमाडाैं – नेपालमा पछिल्ला केही वर्षदेखि उच्च शिक्षा हासिल गर्न विदेश जाने विद्यार्थीहरूको संख्या तीव्र रूपमा बढ्दो छ। शिक्षा, रोजगारी र भविष्य सुरक्षित पार्ने चाहनाका कारण विद्यार्थीहरू नेपालभन्दा गुणस्तरीय पाठ्यक्रम र अवसरहरूको खोजीमा छन्। तथ्याङ्क अनुसार, विगत सात वर्षमा करिब ५,४३,८३३ नेपाली विद्यार्थीले विदेश अध्ययनका लागि शिक्षा मन्त्रालय/नेपाल राष्ट्र बैंक मार्फत नो अब्जेक्सन सर्टिफिकेट (NOC) प्राप्त गरेका छन्, र त्यही अवधिमा करिब ४९३ अर्ब रुपैयाँ विदेशमा शिक्षा खर्चमा प्रयोग भएको छ। विशेष गरी, आर्थिक वर्ष २०२३/२४ मा मात्रै ११२,९६८ विद्यार्थीले NOC पाएका थिए। यद्यपि वास्तविक संख्या अझ बढी हुनसक्छ, किनभने भारत वा अन्य देशमा NOC आवश्यक नपर्ने विद्यार्थी र गैर अधिकारिक मार्गबाट जानेहरू समेटिएको छैन।

यस परिवेशमा, विद्यार्थीहरूलाई सही जानकारी, भरोसायोग्य काउन्सेलिङ, छात्रवृत्ति, भिसा तयारी र विश्वसनीय विकल्पहरू उपलब्ध गराउने आवश्यकता बढेको छ। यही कारणले, नेपालमा शिक्षा मेलाहरू, काउन्सेलिङ संस्था र प्रवर्द्धन कार्यक्रमहरूको भूमिका अझ महत्वपूर्ण बनेको छ, जसले विद्यार्थीहरूलाई विदेश जाने वा नेपालमै गुणस्तरीय शिक्षा हासिल गर्ने निर्णयमा सजिलो र सुरक्षित मार्गदर्शन प्रदान गर्छ। नेपालका विद्यार्थीहरूलाई विदेश तथा नेपालमै अध्ययन गर्ने अवसरबारे जानकारी दिन ८ डिसेम्बर २०२५ अर्थात भोली हुने १६औँ इक्यान शिक्षा मेलाबारे अध्यक्ष शेषराज भट्टराईसँग गरिएको विशेष अन्तर्वार्ता। यस अन्तर्वार्तामा मेलाको सुविधाहरू, विदेश जाने प्रवृत्ति, छात्रवृत्ति, भिसा तयारी र हालको आर्थिक राजनीतिक प्रभावबारे विस्तृत जानकारी प्रस्तुत गरिएको छ।

 १६औँ इक्यान शिक्षा मेला २०२५ बाट विद्यार्थीहरूले के नयाँ सुविधा अनुभव गर्नेछन्?

“यो वर्षको १६औँ इक्यान शिक्षा मेला विद्यार्थीहरूको लागि अत्यन्त उपयोगी र रोचक हुने छ। हामीले नेपाल, भारत, बेलायत, अमेरिका, अष्ट्रेलिया, क्यानडा, युरोप लगायतका देशका १०० भन्दा बढी विश्वविद्यालय र कलेजहरूलाई एकै स्थानमा ल्याएका छौँ। विद्यार्थीहरूले यहाँ केवल जानकारी लिन मात्र होइन, तत्काल मूल्यांकन, छात्रवृत्ति जानकारी, भिसा तयारी मार्गदर्शन, र व्यावसायिक सल्लाह जस्ता सबै सुविधा एकै छानामुनि प्राप्त गर्न सक्छन्।

यस वर्ष हामीले केही नयाँ पहलहरू पनि गरेका छौँ। नेपाली विद्यार्थीहरूको लागि विशेष छात्रवृत्ति सेग्मेन्ट, विश्वविद्यालय प्रतिनिधिहरूसँग प्रत्यक्ष भेटघाट गर्ने क्षेत्र, नेपालमै पढ्न चाहनेहरूका लागि ‘नेपालमै अध्ययन’ प्याभिलियन, र तत्काल आवेदन सहयोग डेस्क। त्यस्तै, नयाँ र लोकप्रिय विषयहरू जस्तै कृत्रिम बुद्धिमत्ता, साइबर सुरक्षा, आतिथ्य, नर्सिङ र उड्डयनमा विशेष सेसन राखिएको छ। यी सबै सुविधाहरूले विद्यार्थी र अभिभावकहरूलाई सहज, पारदर्शी र लाभदायक अनुभव दिने लक्ष्य राखेको छ। मेलाको प्रवेश निशुल्क छ र मिति ८ डिसेम्बर २०२५, एभरेष्ट होटल, नयाँ बानेश्वरमा बिहान १० बजे देखि साँझ ५ बजे सम्म हुनेछ।”
 विदेश जाने विद्यार्थीको बढ्दो प्रवृत्तिलाई कसरी हेर्नुहुन्छ? नेपालमा शिक्षा कसरी आकर्षक बनाउने?

“नेपालबाट विदेश जाने विद्यार्थीको संख्या बढ्नु केवल ‘विद्यार्थी बाहिर जाने प्रवृत्ति’ होइन, यो वैश्विक प्रतिस्पर्धामा हाम्रो युवाहरूको प्रवेशको संकेत हो। विद्यार्थीहरू उत्कृष्ट शिक्षा, विश्वस्तरीय अनुभव र करियरका अवसर खोजिरहेका छन्। यसलाई हामीले सकारात्मक दृष्टिकोणबाट हेर्दछौँ।

नेपालमै गुणस्तरीय शिक्षा आकर्षक बनाउन आवश्यक छ। त्यसैले इक्यानले नेपालका विश्वविद्यालय र कलेजहरूसँग सहकार्य गरेर पाठ्यक्रम सुधार, शिक्षक प्रशिक्षण, आधुनिक क्यारियर सल्लाह र ‘नेपालमै अध्ययन’ प्रवर्द्धन अभियान अघि बढाइरहेको छ। हाम्रो उद्देश्य भनेको विद्यार्थीलाई विदेश जाने विकल्प खुल्ला राख्दै पनि नेपालमै अध्ययन गर्न सक्ने वातावरण सिर्जना गर्नु हो। यसरी विद्यार्थीले आफू अनुकूल निर्णय लिन सक्छन् र दीर्घकालीन रूपमा नेपालमा शिक्षा प्रणाली सुदृढ हुन्छ।”

 भिसा रिजेक्सन, गलत सल्लाह र ठगी रोक्न इक्यानले के गरिरहेको छ?

“विद्यार्थीहरू विदेश जाने क्रममा भिसा रिजेक्सन र गलत सल्लाहका समस्याहरू बढ्दै गएको विषय हामी गम्भीरतापूर्वक लिएका छौँ। केही गैर–प्रमाणित कन्सल्टेन्सीका कारण विद्यार्थीहरू अनावश्यक जोखिममा पर्नु परेको छ। यसैले इक्यानले कडा सुरक्षा र पारदर्शिता नीति लागू गरेको छ।

मुख्य कदमहरूमध्ये इक्यान प्रमाणित सल्लाहकार प्रणाली महत्वपूर्ण छ, जसअन्तर्गत केवल योग्य र प्रमाणित सल्लाहकारहरूले विद्यार्थीलाई सल्लाह दिने अधिकार पाउँछन्। त्यसैगरी, दस्तावेज जाँच, आवेदन अघि सुरक्षा कार्यशाला, र विश्वविद्यालय/दूतावाससँग प्रत्यक्ष समन्वय गरेर ठगी रोक्ने प्रणाली पनि छ। यसले विद्यार्थी र अभिभावकलाई सही जानकारी, सुरक्षित मार्गदर्शन, र विश्वसनीय अध्ययन अनुभव प्रदान गर्नेछ।”

 कुन देशको माग बढी छ? अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयबीच प्रतिस्पर्धा कस्तो छ?

“अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयको मागको दृष्टिले यो वर्ष रोचक अवस्था देखिएको छ। अष्ट्रेलिया र क्यानडा अझै पनि नेपाली विद्यार्थीमा लोकप्रिय छन्, तर त्यहाँको नीति परिवर्तनले गर्दा विद्यार्थीहरू बढी व्यवस्थित र सोचविचार गरेर जान थालेका छन्। बेलायत र युरोपेली देशहरूले नेपालका विद्यार्थीका लागि नयाँ छात्रवृत्ति र अध्ययनपछि रोजगारीका अवसरहरू थपेका छन्।

भारत र नेपालभित्रका कलेजहरू पनि किफायती र गुणस्तरीय कार्यक्रमका कारण पुनः लोकप्रिय हुन थालेका छन्। अमेरिका मा विज्ञान र प्रविधि सम्बन्धी विषयको माग बढ्दो छ। जब यी सबै विश्वविद्यालय एकै मेलामा उपस्थित हुन्छन्, विद्यार्थीहरूले विभिन्न अफर, कार्यक्रम र छात्रवृत्ति तुलना गरेर आफ्नो निर्णय लिन सक्छन्। यसले स्वस्थ प्रतिस्पर्धा र अधिक अवसरको वातावरण सिर्जना गरेको छ।”

 आर्थिक मन्दी, विनिमय दर वृद्धि र विश्व राजनीतिक असरले के प्रभाव पारेको छ?

“हालको विश्वव्यापी आर्थिक मन्दी, विनिमय दरको अस्थिरता, र भूराजनीतिक तनावले अन्तर्राष्ट्रिय शिक्षामा निश्चित चुनौतीहरू ल्याएको छ। विद्यार्थीहरू अब धेरै सचेत हुँदैछन् कुन देशमा जाने, कस्तो विषय रोज्ने, र कति लगानी गर्ने भन्ने निर्णय गर्न।

तर यसका बाबजुद अवसरहरू बन्द भएका छैनन्। धेरै विश्वविद्यालयहरूले किफायती शुल्क योजना, बढी छात्रवृत्ति, र आंशिक अनलाइन वा मिश्रित अध्ययन कार्यक्रम ल्याइरहेका छन्। इक्यानले यस क्रममा विद्यार्थीलाई वित्तीय सल्लाह, सही विकल्प सुझाव, र जोखिम कम गर्ने उपायहरू प्रदान गर्दैछ। यसरी विद्यार्थीले आर्थिक र राजनीतिक चुनौतीका बाबजुद पनि सुरक्षित र दीर्घकालीन लाभदायक शिक्षा विकल्प रोज्न सक्छन्।”