काठमाडौं- काठमाडौंको चैत महिना। बाहिर वसन्तको आगमनसँगै नयाँ पालुवा पलाउँदै थिए, तर सिंहदरबार स्थित प्रतिनिधि सभाको हलभित्र भने नेपाली राजनीतिको एउटा ऐतिहासिक ‘पालुवा’ पलाउँदै थियो। संसद्को ग्यालरीमा क्यामेराका लेन्सहरू एउटै अनुहारमा सोझिएका थिए। २६ वर्षीया रुबी कुमारी ठाकुर। जब सभामुखले उपसभामुख पदको निर्वाचन परिणाम घोषणा गरे र रुबीले २२९ मत प्राप्त गरेको विवरण सार्वजनिक भयो, तब त्यो हलमा केवल तालीको गडगडाहट मात्रै गुन्जिएन, बरु नेपालको परम्परागत राजनीतिको एउटा पुरानो पर्खाल ढल्यो।
यो केवल एउटा पदको प्राप्ति थिएन; यो धनुषाको एउटा कुनाबाट सुरु भएको संघर्षको रापले सिंहदरबारको कुर्सीलाई न्यानो बनाएको क्षण थियो। मझेलियाको धूलो उड्ने सडकबाट सुरु भएको यो यात्रा आज देशको दोस्रो सर्वोच्च संसदीय पदको सिंहासनमा पुगेर एउटा ऐतिहासिक मोडमा छ।

मझेलियाको धूलो र अभावको ‘पाठशाला’

जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकाको मझेलिया गाउँ। जहाँका साँघुरा बाटोहरू वर्षामा हिलो र हिउँदमा धूलोले ढाकिन्छन्। त्यही धूलोमा रुबीको बाल्यकाल दौडियो। मधेशको एउटा मध्यमवर्गीय परिवार, जहाँ सपना देख्नका लागि पनि पहिले ‘बजेट’ को हिसाब गर्नुपथ्र्यो। रुबीका बुबा जीविकाको खोजीमा साउदी अरबको मरुभूमिमा ५० डिग्रीको रापमा पसिना बगाइरहेका थिए। उता घरमा उनकी आमा खेतीपाती र छोरीहरूको शिक्षाको चिन्तामा दिन काट्थिन्।
रुबीले सानैदेखि बुझेकी थिइन् अभाव भनेको कमजोरी होइन, यो त अगाडि बढ्ने सबैभन्दा ठूलो उत्प्रेरणा हो। उनले आफ्ना बुबाले परदेशबाट पठाएको रेमिट्यान्सको मूल्य बुझेकी थिइन्। “हरेक पटक बुबाले फोन गर्दा मलाई लाग्थ्यो, उहाँको पसिनाको मूल्य मैले केही गरेर देखाउनुपर्छ,” रुबी सम्झिन्छिन्। गाउँकै विद्यालयमा पढ्दा उनी अन्य बालबालिकाभन्दा शान्त तर जिज्ञासु थिइन्। एउटा समय यस्तो पनि थियो, जब कलेजको फी तिर्न ढिला हुँदा उनले केही दिन घरमै बस्नुपरेको थियो। तर, त्यो आँसुलाई उनले शक्तिमा बदलिन्। उनले आफ्ना साथीहरू खेलौनामा झुल्दा आफू चाहिँ भविष्यको खाका कोर्न व्यस्त थिइन्।

इन्जिनियरिङ: नक्सा कोर्ने हातहरूको आत्मसम्मान

मधेशी समाजमा आज पनि छोरीहरूका लागि इन्जिनियरिङ पढ्नु भनेको ठूलो साहसको कुरा हो। धेरैजसो छोरीहरूलाई सामान्य शिक्षा दिएर विवाहको बन्धनमा बाँधिन्छ। तर रुबीले सिभिल इन्जिनियरिङ (डिप्लोमा) रोजिन्। धनुषाकै बलरा पोलिटेक्निकमा तीन वर्ष बिताउँदा उनले केवल सिमेन्ट र रडको हिसाब मात्र सिकिनन्, बरु आफ्नो आत्मविश्वासको जग कसरी बलियो बनाउने भन्ने पनि सिकिन्।
पढाइका ती दिनहरू सजिला थिएनन्। कहिले कलेजको शुल्क तिर्न गाह्रो हुन्थ्यो त कहिले समाजका मान्छेका कुरा सुन्नुपथ्र्यो। “छोरी मान्छेले इन्जिनियरिङ पढेर के काम? आखिर जाने त अर्काको घरमै हो नि,” यस्ता टिप्पणीहरू उनले धेरै सुनिन्। तर, उनले ती टिप्पणीहरूलाई कहिल्यै आफ्नो बाटोमा तगारो बन्न दिइनन्। उनले डिप्लोमा पूरा गरिन् र जागिरको खोजीमा भौँतारिइन्।
एउटा स्थानीय आर्किटेक्चर कन्सल्टेन्सीमा उनले मासिक २० हजार रुपैयाँको जागिर पाइन्। दिनभर कम्प्युटर स्क्रिनमा घरका नक्साहरू कोर्ने, नापजाँच गर्ने र प्राविधिक विवरणहरू भर्ने उनको दैनिकी थियो। २० हजार रुपैयाँ धेरै ठूलो रकम त थिएन, तर आफ्नै पसिनाको कमाइले घरमा नुन-तेल किन्दाको त्यो गौरव उनलाई कुनै ठूलो पदभन्दा कम लाग्दैनथ्यो। उनी केवल कर्मचारी थिइनन्, उनी आफ्ना वैदेशिक रोजगारीमा रहेका बुबाको एउटा बलियो खम्बा बनिरहेकी थिइन्। उनले त्यही २० हजारबाट आफ्नो र परिवारको सानो संसार चलाउन सिकिन्, जसले उनलाई ‘व्यवस्थापन’ को ठूलो पाठ सिकायो।

‘डिजिटल क्रान्ति’ र हर्क साम्पाङको प्रभाव

रुबीको राजनीतिक यात्रा कुनै राजनीतिक वंश वा विरासतबाट सुरु भएको होइन। उनी ‘स्मार्टफोन पुस्ता’ की प्रतिनिधि हुन्। उनले फेसबुक र टिकटकका पर्दाहरूमा देशको बदलिँदो राजनीति नियालिरहेकी थिइन्। धेरै युवाहरू जस्तै उनी पनि परम्परागत दलका नेताहरूको भाषण सुनेर दिक्क थिइन्। त्यही समयमा धरानका मेयर हर्क साम्पाङले ढुङ्गा बोकेको र जनताको सेवामा खटिएको दृश्यले उनको कलिलो मनमा ठूलो प्रभाव पार्‍यो।
“राजनीति त सेवा पो रहेछ, यो त नागरिकको जीवन बदल्ने माध्यम पो रहेछ,” भन्ने चेत उनमा पलायो। जब साम्पाङ धनुषा पुगे, रुबीले उनलाई प्रत्यक्ष भेटिन्। त्यो भेटले उनको सोचाइमा एउटा ठूलो विष्फोट ल्यायो। उनले बुझिन् कि यदि परिवर्तन चाहने हो भने गनगन गरेर मात्र हुँदैन, मैदानमा उत्रनुपर्छ। त्यही समयमा हर्क साम्पाङकाे  श्रम संस्कृति पार्टी मधेशमा पनि बज्न थालेको थियो। पुरानो राजनीतिक शैलीबाट आजित भएकी रुबीका लागि श्रम संस्कृति पार्टी एउटा ‘चौतारी’ बन्यो जहाँ उमेर र पैसाभन्दा विचार र क्षमताको कदर हुन्थ्यो।

समानुपातिक सूचीदेखि उपसभामुख सम्म

राजनीतिमा अवसरहरू कहिलेकाहीँ ढोका ढकढक्याउन आउँदैनन्, बरु आँधी झैँ आउँछन्। श्रम संस्कृति पार्टी ले उनलाई समानुपातिक उम्मेदवारको सूचीमा राख्यो। चुनावपछि जब सिट बाँडफाँट भयो, मधेशी क्लस्टरबाट उनी सांसद निर्वाचित भइन्। संसद् छिर्दा उनी धेरैका लागि एउटा अपरिचित अनुहार थिइन्। उनलाई देख्दा धेरैले सोच्थे।”यो सानो नानीले यो ठूलो सदनमा के गर्ली?”
तर जब उपसभामुखको निर्वाचन आयो, श्रम संस्कृति पार्टीिले  एउटा साहसी र जोखिमपूर्ण निर्णय गर्‍यो। ‘लो-प्रोफाइल’ तर क्षमतावान् रुबीलाई अगाडि सार्ने। संसदकाे उमेर र अनुभवका बारेमा धेरै प्रश्नहरू उठे। पाका नेताहरूले उनलाई ‘अनुभवहीन’ भनेर होच्याउन खोजे। तर रुबी डगमगाइनन्। उनी भन्छिन्, “अनुभव उमेरले मात्र होइन, परिस्थितिले दिन्छ। जसले अभाव झेलेको छ, उसलाई जनताको दुःखको अनुभव अरूलाई भन्दा बढी हुन्छ।” अन्ततः उनले २२९ मत पाइन् र मझेलियाको माटोको सुगन्ध सिंहदरबारको उच्च आसनसम्म पुग्यो।

मधेशका तीन ‘दुख’: दाइजो, शिक्षा र बेरोजगारी

उपसभामुखको कुर्सी सम्हालेपछि रुबीले आफ्नो एजेन्डा निकै प्रस्ट पारेकी छिन्। उनी केवल कुर्सीमा बस्नका लागि मात्र आएकी होइनन्। मधेशी समाजको सबैभन्दा ठूलो क्यान्सर ‘दाइजो प्रथा’ विरुद्ध उनी चट्टान झैँ उभिन्छिन्। उनी भन्छिन्, “मधेशमा छोरी जन्मने बित्तिकै बुबाको टाउकोमा दाइजोको ऋण थुप्रिन थाल्छ। यो अवस्था नबदलेसम्म देश समृद्ध हुन सक्दैन। म यो पदमा रहुन्जेल दाइजो विरुद्धको कानुनलाई सशक्त बनाउन लड्नेछु।”
उनको दोस्रो प्राथमिकता प्राविधिक शिक्षा हो। उनलाई लाग्छ कि केवल डिग्री लिएर मात्र हुँदैन, हातमा सीप हुनुपर्छ। “मैले इन्जिनियरिङ पढेर आत्मनिर्भर भएँ, त्यसैले म चाहन्छु कि हरेक गरिबका छोराछोरीले यस्तो शिक्षा पाऊन् जसले उनीहरूलाई तत्काल रोजगारी दियोस्,” उनी थप्छिन्। उनको तेस्रो र व्यक्तिगत रूपमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण एजेन्डा हो। वैदेशिक रोजगारीको अन्त्य। आफ्ना बुबाले जस्तै हजारौँ नेपाली बुबाहरूले मरुभूमिमा पसिना बगाउन नपरोस् भन्ने उनको संकल्प छ। “मेरो सपना एउटै छ, नेपालीहरूले आफ्नो पसिना आफ्नै माटोमा बगाउन पाऊन्।”

सामाजिक विद्रोह र पहिचानको लडाइँ

रुबीको उदयले मधेशी महिलाहरूको पहिचानमा एउटा नयाँ आयाम थपेको छ। मधेशमा महिलाको भूमिका प्रायः घरको चौघेराभित्र सीमित रहन्छ। तर रुबीले सावित गरिदिइन् कि यदि मौका दिने हो भने मधेशी छोरीहरूले देशकै नेतृत्व गर्न सक्छन्। उनले संसद्‍मा शपथ लिँदाको त्यो क्षण सम्झँदै धेरै मधेशी युवाहरू अहिले भावुक हुन्छन्। उनले धोती र कुर्तामा होइन, आफ्नो काम र दक्षतामा आफ्नो पहिचान खोजिन्।
संसद्‍का सुरुवाती दिनहरूमा उनलाई नियमावली बुझ्न र संसदीय भाषा सिक्न केही समय लाग्यो। तर, एक इन्जिनियर भएकाले उनले ती जटिल नियमहरूलाई प्राविधिक रूपमा निकै चाँडो आत्मसात गरिन्। “नक्सामा एक इन्चको फरकले घर ढल्न सक्छ, संसद्‍मा एक शब्दको फरकले कानुन बिग्रन सक्छ,” उनी भन्छिन्।

साउदीबाट बुबाको ‘रिटर्न’ र एउटाजेन-जी’ र आगामी चुनौती

रुबी अहिले ‘जेन-जी’ (Generation Z) को प्रतिनिधित्व गर्दै ससद हुँदै उपसभामुखसम्मपकाे यात्रा तय  गरिरहेकी छिन्। उनी डिजिटल रूपमा साक्षर छिन्, आत्मविश्वासी छिन् र परम्परागत राजनीतिक ‘कर्मकाण्ड’ मा विश्वास गर्दिनन्। उनी उपसभामुखको हैसियतमा संसद्का बैठकहरू सञ्चालन गर्दा अब जति गम्भीर हुनुपर्छ त्यति नै उनी आफ्नो अध्ययनलाई लिएर सजग छिन्। उनले अब सिभिल इन्जिनियरिङमा स्नातक (BE) पूरा गर्ने योजना बनाएकी छिन्। “राजनीति मेरो देशप्रतिको उत्तरदायित्व हो, तर शिक्षा मेरो व्यक्तिगत आधार हो,” उनी भन्छिन्। उनको यो सोचले नयाँ पुस्तालाई एउटा ठूलो सन्देश दिएको छ। राजनीति गरे पनि आफ्नो पेशा र शिक्षालाई भुल्नु हुँदैन।

एउटा नयाँ आशाको नक्सा

रुबी कुमारी ठाकुरको यात्रा मझेलियादेखि सिंहदरबारसम्मको दूरीको हिसाबले धेरै लामो नहोला, तर संघर्ष र सम्भावनाको हिसाबले यो ‘माइलस्टोन’ हो। उनको उदयले नेपाली राजनीतिमा एउटा नयाँ भाष्य निर्माण गरेको छ।”यदि तिमीसँग इमानदारिता र सपना छ भने, तिम्रो पृष्ठभूमिले तिम्रो भविष्य रोक्न सक्दैन।”
रुबीले देखाएकी छिन् कि राजनीति केवल सुकिला-मुकिला र सातपुस्ते विरासत भएकाहरूको मात्र होइन। यो त कन्सल्टेन्सीमा नक्सा कोर्ने एउटी सामान्य युवतीको पनि हुन सक्छ। उनले एउटा नयाँ ढोका उघारेकी छिन्। त्यो ढोकाबाट अब हजारौँ युवाहरू भित्र पस्नेछन् र नेपालको राजनीतिमा नयाँ रङ भर्नेछन्। मझेलियाको माटोबाट सिंहदरबारको उच्च आसनसम्म पुगेकी यी ‘इन्जिनियर’ उपसभामुखबाट अब देशले नयाँ कानुन र नयाँ भविष्यको नक्सा कोरिएको हेर्न चाहेको छ। र, रुबी त्यसका लागि तयार छिन्।

रुबी ठाकुरको यो कथा आजको नेपालको कथा हो। जहाँ पुराना संरचनाहरू भत्किँदैछन् र नयाँ सम्भावनाहरू जन्मिँदैछन्। उनले पद मात्र पाएकी छैनन्, उनले त हजारौँ मधेशी र सीमान्तकृत छोरीहरूको सपनालाई एउटा वैधानिक आकार दिएकी छिन्। अब पालो यी छोरीहरूको हो, जसले रुबीको पदचाप पछ्याउँदै सिंहदरबारको यात्रा तय गर्नेछन्।