काठमाडौँ | मुख्य अनुसन्धानकर्ता डा. तुलसी आचार्यले जीवनशैली परिवर्तनका कारण संयुक्त परिवार हराउँदै गएको र ज्येष्ठ नागरिकहरू बुढ्यौलीमा सहाराविहीन बन्नु निकै चिन्ताजनक भएको बताउनुभएको छ।

नेक्सस इन्स्टिच्युट अफ रिसर्च एन्ड इनोभेसन (NIRI) नेपाल र कालाशा फाउन्डेसन स्विट्जरल्यान्डको संयुक्त आयोजनामा सञ्चालित ‘सिनियर सिटिजन केयर प्रोजेक्ट’ (SCC) को अनुसन्धान प्रतिवेदन सार्वजनिक कार्यक्रममा डा. आचार्यले यो तीतो यथार्थ बाहिर ल्याउनुभएको हो। “पहिले मानिसहरू ठूला संयुक्त परिवारमा बस्थे जहाँ तीन पुस्ताले मिलेर दैनिक जीवन व्यवस्थापन गर्थे,” डा. आचार्यले भन्नुभयो, “तर नेपालमा जीवनशैली उल्लेखनीय रूपमा परिवर्तन भएको छ र आज धेरै ज्येष्ठ नागरिकहरू एक्लै वृद्धावस्था बिताउन बाध्य छन्, ती पारिवारिक संरचनाहरूविना जसले उनीहरूलाई कहिल्यै टेको दिन्थ्यो।”

समुद्री सतहबाट करिब ३,६०० मिटरको उचाइमा रहेको माथिल्लो मुस्ताङको लोमान्थाङ गाउँपालिकामा गरिएको यस अध्ययनले हिमाली क्षेत्रका ६५ वर्षमाथिका ज्येष्ठ नागरिकहरूको स्वास्थ्य, पोषण र भावनात्मक अवस्था निकै गम्भीर मोडमा पुगेको देखाएको छ। कुल १६८ जना (६६ पुरुष र १०२ महिला) ज्येष्ठ नागरिकमाझ गरिएको गुणात्मक तथा परिमाणात्मक अध्ययनका क्रममा ३१ प्रतिशत वृद्धवृद्धाहरू आफ्ना सन्तानविना घरमा बिल्कुलै एक्लै बसिरहेको डरलाग्दो तथ्याङ्क फेला परेको छ। युवा पुस्ता शिक्षा र रोजगारीको खोजीमा सहर वा विदेश पस्दा परम्परागत पारिवारिक सहयोग प्रणाली पूरै भत्किएको छ, जसका कारण हिमाली क्षेत्रका अभिभावकहरू दिनभर कसैसँग सुख-दुःखका दुई शब्द साट्न समेत नपाएर गम्भीर मानसिक र भावनात्मक एक्लोपनको सिकार भइरहेका छन्।

लोमान्थाङको यो भूगोलमा ज्येष्ठ नागरिकहरूको संख्या कुल जनसंख्याको १३.१ प्रतिशत छ, जुन नेपालको राष्ट्रिय औसत (६.१ प्रतिशत) को तुलनामा झन्डै दोब्बर हो। यस्तो प्रतिकूल मौसम, भौगोलिक विकटता र स्वास्थ्य सेवाको न्यून पहुँचका बावजुद स्थानीय वृद्धवृद्धाहरू आफ्नो थातथलो, संस्कृति र माटो छोडेर कतै जान चाहँदैनन्। प्रोजेक्ट म्यानेजर डा. पुष्पमणि खरेलका अनुसार लोमान्थाङका मानिसहरू त्यहीँ बस्न चाहन्छन्, त्यसैले यदि हामीले उनीहरूलाई गाउँमै उचित हेरचाह, राम्रो जीवनस्तर र पर्याप्त स्वास्थ्य सेवा पुर्‍याउन सक्यौँ भने मात्र उनीहरू सम्मानपूर्वक जीवन बाँच्न सक्छन्।

यो गम्भीर समस्याको समाधानका लागि प्रतिवेदनले स्थानीय महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका (FCHV) प्रणालीलाई सुदृढ बनाउन बलियो सिफारिस गरेको छ। FCHV हरूलाई ज्येष्ठ नागरिक हेरचाहका लागि विशेष तालिम दिएर गृह-हेरचाह सहायता, दैनिक जीवनमा सहयोग र स्वास्थ्य अनुगमनमा परिचालन गर्न सकिने र यसलाई राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रणालीमा समेट्नुपर्ने औँल्याइएको छ। यसअघि नै लोमान्थाङमा १६ जना FCHV र अनुसन्धान सहयोगीहरूलाई दुई दिने तालिम दिएर यो मोडलको सफल परीक्षण समेत गरिसकिएको छ, जसलाई आगामी दिनमा डोल्पाको दुनाईलगायत देशका अन्य दुर्गम समुदायहरूमा पनि विस्तार गर्न सकिने बलियो सम्भावना छ। यसका साथै, CTEVT को वर्तमान ढाँचाभित्रै ‘जेरियाट्रिक (वृद्धवृद्धा हेरचाह) लाई एउटा विशिष्टताका रूपमा समावेश गरी छोटो अवधिको तालिममार्फत सहायकहरू तयार पार्ने र ज्येष्ठ नागरिकको मानसिक स्वास्थ्य आवश्यकतालाई नेपालको राष्ट्रिय स्वास्थ्य नीतिभित्र औपचारिक रूपमा समावेश गर्न आवश्यक नीतिगत संशोधनको सिफारिस गरिएको छ।

यो अनुसन्धानको निष्कर्षलाई काठमाडौँमा सार्वजनिक गर्नुअघि जेठ १९ गते लोमान्थाङमै त्यहाँका जनप्रतिनिधि र स्वयंसेविकाहरूमाझ सार्वजनिक गरी स्थानीय स्तरमा घनिभूत छलफल गरिएको थियो। काठमाडौँमा आयोजित प्रतिवेदन सार्वजनिकीकरण कार्यक्रम नेपाल मेडिकल एशोसिएशनका महासचिव डा. विश्व दवाडीको मुख्य आतिथ्यतामा सम्पन्न भएको थियो। NIRI की श्रेया बस्नेतले सञ्चालन गर्नुभएको उक्त कार्यक्रममा NIRI का अध्यक्ष डा. राजेन्द्र भण्डारी, नेपाल हेल्थ रिसर्च काउन्सिल (NHRC) का चीफ अकाउन्ट श्री सुबोध कुमार कर्ण र को-इन्भेस्टिगेटर डा. पुष्पराज पन्त लगायत नीति निर्माता र जनस्वास्थ्यविद्हरूको उपस्थिति रहेको थियो। हिमाली क्षेत्रमा देखिएको यो मानवीय संकटलाई सम्बोधन गर्न र प्राप्त निष्कर्षहरूलाई नीतिमा रूपान्तरण गर्न NIRI र कालाशा फाउन्डेसनले स्थानीय सरकारसँग सहकार्य गर्दै यो प्रोजेक्टको दोस्रो चरण चाँडै अगाडि बढाउने प्रतिबद्धता समेत व्यक्त गरेका छन्।