काठमाडौँ। ललितपुरको कुपण्डोलस्थित ‘ग्रिनविच भिलेज होटल’ तीन वर्षदेखि ठप्प छ। कुनै बेला पाहुनाले भरिभराउ हुने यो होटल अहिले भग्नावशेषमा परिणत भएको छ। होटलका पिल्लरमा चर्किएका गहिरा धाँजा (cracks) ले यहाँ पुगेको क्षतिको विदारक कथा भनिरहेका छन्। होटलको ठीक अगाडि समिट होटलको विशाल अपार्टमेन्ट खडा हुँदै छ। यो विवाद अहिले फेरि सतहमा आएको छ। एकातर्फ समिट होटलले आफूले क्षतिपूर्तिवापत ९ करोड ६६ लाख रुपैयाँ दिइसकेको र आफ्नो व्यावसायिक दायित्व पूरा गरिसकेको दाबी गरेको छ भने, अर्कोतर्फ ग्रिनविच होटलका सञ्चालक आशुतोष आचार्य र प्रवीण आचार्यले उक्त भुक्तानीलाई ‘अधुरो’ भन्दै न्यायका लागि गुहार मागिरहेका छन्। तीन वर्षअघि सुरु भएको यो विवाद किन अहिलेसम्म सुल्झिन सकेन? र, यो ‘क्षतिपूर्ति’ को गाँठो कहाँ अड्किएको छ?

विवादको सुरुवात २०७९ साल चैत महिनामा भयो। समिट होटलले आफ्नो नयाँ अपार्टमेन्ट प्रोजेक्ट निर्माणका लागि जमिन खन्न सुरु गर्दा छेउमै रहेको ग्रिनविच होटलको संरचनामा गम्भीर क्षति पुग्यो। जमिनको कम्पन र धसावटले होटलका भित्ता र छतमा ठूला-ठूला धाँजा (cracks) देखिए। त्यसपछि ललितपुर महानगरपालिकाको रोहबरमा उप-मेयरको अध्यक्षतामा सर्वपक्षीय समिति गठन भयो। सो समितिमा समिट होटल, महानगरपालिकाका प्रतिनिधि र पीडित होटल सञ्चालकहरूबीच केही महत्वपूर्ण सहमति भए। सम्झौताका दुईवटा मुख्य पाटा थिए। पहिलो, होटल बन्द हुँदाको व्यावसायिक नोक्सानी (Loss of Revenue) को क्षतिपूर्ति। दोस्रो, भवनको संरचनामा पुगेको भौतिक क्षति (Structural Damage) को प्राविधिक प्रतिवेदनअनुसार पुनर्निर्माण। सहमतिपत्रको बुँदा ९ र १० मा स्पष्टसँग उल्लेख छ कि क्षतिपूर्तिको सम्पूर्ण प्रक्रिया पूरा नभएसम्म र प्राविधिक प्रतिवेदनअनुसारको भौतिक क्षति सम्बोधन नभएसम्म समिट होटलले नक्सा पास गर्न पाउने छैन।

तर यता समिट होटलले   भने आफूले ९ करोड ६६ लाख रुपैयाँ भुक्तानी गरिसकेको भर्पाई (Receipts) हरू  प्रमाणको रूपमा देखाएको छ। समिट पक्षको दाबी छ, “हामीले कानुन र सहमतिअनुसार पुग्नुपर्ने व्यावसायिक क्षतिपूर्ति चुक्ता गरिसकेका छौं, त्यसैले अब कुनै विवाद बाँकी छैन।” समिट होटलले पक्षले भनेको छ , “हामीले पटक-पटक गरेर ९ करोड ६६ लाख रुपैयाँभन्दा बढी रकम बुझाएका छौं, हाम्रा सबै भुक्तानीहरू बैंकिङ च्यानलबाट भएका छन् र त्यसमा सम्बन्धित सञ्चालकहरूको हस्ताक्षर समेत छ। अब हामीमाथि थप दायित्व थोपर्नु गलत हो।” समिट पक्षले आफूलाई ‘कर्पोरेट उत्तरदायी’ देखाउन खोजेको छ र यो रकमलाई ‘फुल एन्ड फाइनल सेटलमेन्ट’ का रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

तर, ग्रिनविच होटलका सञ्चालक प्रवीण आचार्यको तर्क एकदमै फरक छ। उनी भन्छन्, “समिटले हामीलाई दिएको ९ करोड ६६ लाख रुपैयाँ त केवल होटल बन्द रहँदा भएको व्यावसायिक नोक्सान (Loss of Revenue) को एउटा हिस्सा मात्र हो। यो क्षतिपूर्तिको आधा पाटो मात्र हो, हामीले होटलको भवन नै भत्किने गरी भएको भौतिक क्षति (Structural Damage) को पैसा अझै पाएका छैनौं।” आशुतोष आचार्य थप्छन्, “सबै पक्षको सहमतिमा नियुक्त ‘ER Tech’ इन्जिनियरिङ कन्सल्टेन्सीले गरेको प्राविधिक प्रतिवेदनअनुसार हाम्रो भवनको संरचना कति कमजोर भयो र यसको मर्मतमा कति खर्च लाग्छ भन्ने कुरा स्पष्ट छ। तर, समिट होटलले व्यावसायिक नोक्सानीको रकम तिरेर हामीलाई ‘सबै क्षतिपूर्ति दियौं’ भन्दै भ्रम छरिरहेको छ। यो सरासर धोखा हो।”

पीडित पक्षका अनुसार, ‘ER Tech’ को प्रतिवेदन अहिले पनि दराजमै थन्किएको छ। उनीहरूले पटक-पटक समिटलाई उक्त प्रतिवेदनअनुसारको क्षतिपूर्ति मागे, तर समिटले त्यसलाई बेवास्ता गर्दै आएको छ। यहाँ प्रश्न उठ्छ यदि प्राविधिक प्रतिवेदनले क्षति छ भनेको छ भने, त्यसको पुनर्निर्माणको दायित्व कसको हो?

यस अनुसन्धानमा सबैभन्दा गम्भीर पाटो ललितपुर महानगरपालिकाको निर्णय पुस्तिका (Minutes) मा देखिएको गडबडी हो। २०८१ माघ २६ गतेको निर्णय पुस्तिकामा ग्रिनविच होटलका आधिकारिक सञ्चालक प्रवीण आचार्यको ठाउँमा ‘प्रवीण बज्राचार्य’ नाम राखिएको छ। प्रवीण आचार्य भन्छन्, “मलाई त थाहा पनि छैन कि यो निर्णय कहिले भयो र कसरी मेरो नामको साटो अर्कै मान्छेको नाम लेखियो। के एउटा प्रतिष्ठित होटलको नक्सा पास गर्दा महानगरपालिकाले सम्बन्धित व्यक्तिको पहिचानसमेत गर्दैन? यो कसरी सम्भव भयो?” यो नाममा गरिएको फेरबदल सामान्य टाइप त्रुटि होइन, बरु यसले प्रशासनिक प्रक्रियामाथि ठूलो प्रश्न उठाएको छ। यदि सहमति सबै पक्षको उपस्थितिमा भएको थियो भने पीडित पक्षको नाममा अर्को व्यक्ति कसरी निर्णय पुस्तिकामा छिर्यो? यसले गर्दा महानगरपालिकाले नक्सा पास गर्दा कस्तो ‘सेटिङ’ गर्यो भन्ने कुरा झनै शंकास्पद बनेको छ। यद्यपि, यस विषयमा महानगरपालिकासँग स्पष्ट जवाफ पाउन बाँकी छ, तर सार्वजनिक भएका प्रमाणहरूले प्रशासनिक प्रक्रियामा गम्भीर विचलन भएको संकेत गर्छन्।

ग्रिनविच होटलले पटक-पटक ललितपुर महानगरपालिकालाई पत्राचार गरेर “क्षतिपूर्ति नभएसम्म नक्सा पास नगर्नु” भनी गरेको आग्रहलाई किन र कुन स्वार्थमा बेवास्ता गरियो? यो पत्राचारका प्रमाणहरू अहिले विवादको अर्को महत्वपूर्ण पाटो बनेका छन्। महानगरपालिकाले पीडितको गुहारभन्दा समिटको फाइललाई प्राथमिकता दिएको देखिन्छ। यो एकतर्फी निर्णयले गर्दा पीडित पक्ष अब कानुनी उपचारको बाटो खोज्न बाध्य भएका छन्।

तीन वर्षपछि यो विवाद किन फेरि बल्झियो? यसका दुई मुख्य कारण छन्। पहिलो, समिट अपार्टमेन्टको निर्माण अहिले अन्तिम चरणमा छ। यदि भवन ठडियो र सम्पूर्ण प्रक्रिया सकियो भने, पछि भौतिक क्षतिपूर्ति माग्ने कुनै आधार बाँकी रहँदैन। दोस्रो, विश्वासको संकट। जब महानगरपालिकाले पीडितलाई जानकारी नै नदिई ‘प्रवीण बज्राचार्य’ को नाम राखेर नक्सा पास गर्यो, तब पीडित पक्षलाई स्पष्ट भयो कि यो विवाद अब समझदारीमा होइन, एकतर्फी प्रभावमा अगाडि बढिरहेको छ।
पत्रकारको आँखाबाट हेर्दा, समिट होटल र ग्रिनविच होटलबीचको यो द्वन्द्वमा अब स्पष्ट रेखा कोर्नुपर्ने बेला आएको छ। समिट होटलले ‘हामीले तिरिसक्यौं’ भन्नु मात्र पर्याप्त छैन; उसले ‘ER Tech’ को प्राविधिक रिपोर्टलाई किन कार्यान्वयन गरेन, त्यो प्रष्ट पार्नुपर्छ। यदि प्राविधिक प्रतिवेदनले क्षति छ भनेको छ भने, त्यसको दायित्वबाट ऊ पन्छिन मिल्दैन। अर्कोतर्फ, ललितपुर महानगरपालिकाले निर्णय पुस्तिकामा भएको नामको त्रुटीबारे सार्वजनिक रूपमा जवाफ दिनैपर्छ। किनकि, सरकारी ढड्डामा यस्तो नाम परिवर्तन हुनुले समग्र महानगरपालिकाको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाउँछ।
यो विवाद अब केवल दुई व्यावसायिक घरानाको व्यक्तिगत लडाइँ रहेन। यो व्यावसायिक इमानदारिता, सम्झौताको पालना र प्रशासनिक उत्तरदायित्वको कसी बनेको छ। जबसम्म दुवै पक्षले ‘ER Tech’ को प्राविधिक प्रतिवेदनलाई आधार मानेर अन्तिम हिसाब-मिलान गर्दैनन् र प्रशासनिक त्रुटिबारे प्रष्ट हुँदैन, तबसम्म यो विवाद साम्य हुने देखिँदैन। ग्रिनविच होटलका सञ्चालकहरू अहिले सडकमा न्याय मागिरहेका छन्। उनीहरू भन्छन्, “हामीलाई कर्पोरेट चालबाजी होइन, केवल न्याय चाहिएको हो। हाम्रो भत्किएको भवनको पुनर्निर्माणको आधार के?”
यो प्रश्नको जवाफ अब राज्यका निकायहरू र सम्बन्धित होटल सञ्चालकले दिनैपर्छ। न्याय पाउन तीन वर्ष कुर्नुपर्ने अवस्था आफैंमा पीडादायी छ। के समिट होटलले व्यावसायिक नोक्सानीको पैसा तिरेर आफ्नो पूर्ण उत्तरदायित्व पूरा गरेको हो? कि यो ‘सेटलमेन्ट’ को एउटा खेल मात्र हो? यी प्रश्नहरू अब कानुनी र कानुनी लडाइँको विषय बनेका छन्। ग्रिनविच होटलको भग्नावशेषले अझै पनि प्रश्न गरिरहेको छ । के केवल पैसा पाउनु नै पूर्ण न्याय हो? यदि हो भने, अहिले पनि होटलका भित्ताहरू किन चर्किएका छन्? र, प्रशासनिक कागजातमा किन नाम बदलिन्छ? यी र यस्तै प्रश्नहरूको उत्तर खोज्न अब एउटा तेस्रो पक्षीय स्वतन्त्र छानबिन वा न्यायिक निरूपण अनिवार्य भइसकेको छ। पत्रकारको रूपमा हाम्रो भूमिका यी प्रमाणहरूलाई सार्वजनिक गर्नु हो, र अब सत्यको अन्तिम फैसला जनता र अदालतले गर्नेछन्। यस प्रकरणले एउटा प्रतिष्ठित होटलको अस्तित्वमात्र होइन, समग्र व्यावसायिक जगतको विश्वासलाई पनि संकटमा पारिदिएको छ। अब हेर्न बाँकी छ । के यो विवादले कानुनी निकास पाउला वा फेरि अर्को ‘सेटलमेन्ट’ को नाममा पीडितलाई पाखा लगाइनेछ?

यो रिपोर्ट उपलब्ध सबै प्रमाण, कागजात, पत्राचार र दुवै पक्षका दाबीको तुलनात्मक अध्ययनमा आधारित छ।