काठमाडौँ।मानिसको जीवनलाई केवल जन्म, शिक्षा, जागिर र उपलब्धिका केही मितिहरूमा बाँधेर हेर्न सकिँदैन। जीवन त समयसँगै बग्दै जाने एउटा यस्तो नदी हो, जसमा भोगाइका अनेक मोड, कर्मका अनेक किनारा, अनुभूतिका अनगिन्ती छाल र सिर्जनाका अनगिन्ती तरङ्गहरू मिसिएका हुन्छन्। कुनै मानिसको वास्तविक परिचय उसले पाएका पद र सम्मानले मात्र दिँदैनन्; उसले आफ्नो समयलाई कति बुझ्यो, समाजलाई कति महसुस गर्‍यो, आफूले जानेको ज्ञान अरूमा कति बाँड्यो र आफ्ना अनुभूतिलाई अक्षरमा कति इमानदारीपूर्वक उतार्‍यो भन्ने कुराले उसको व्यक्तित्वको गहिराइ निर्धारण गर्छ। यही दृष्टिले हेर्दा बाबुराम लम्सालको जीवन एउटा कर्मशील शिक्षक, अध्ययनशील अध्येता र निरन्तर सिर्जनामा रमाइरहने साहित्यिक साधकको जीवनयात्राका रूपमा देखापर्छ।
वि.सं. २०३५ साल चैत २१ गते अर्थात् सन् १९७९ अप्रिल ३ मा ऋषिराम लम्साल र चेतकुमारी लम्सालका सुपुत्रका रूपमा जन्मिएका बाबुराम लम्सालले जीवनको प्रारम्भिक यात्रादेखि नै शिक्षा र संस्कारलाई आफ्नो जीवनको आधार बनाउँदै आए। तनहुँको माटोसँग जोडिएको पारिवारिक पृष्ठभूमिबाट उठेर राजधानीको शैक्षिक तथा साहित्यिक परिवेशसम्म आइपुग्दा उहाँले तय गरेको बाटो सहज मात्र थिएन; त्यसमा निरन्तर अध्ययन, परिश्रम, आत्मविश्वास र आफ्नो कर्मप्रतिको निष्ठा जोडिएको थियो। जीवनले जति नयाँ मोडहरू देखाउँदै गयो, उहाँले आफ्नो यात्राको केन्द्रमा ज्ञान, शिक्षा र सिर्जनालाई त्यति नै दृढताका साथ राख्दै जानुभयो।
परिवार मानिसको पहिलो पाठशाला हो। त्यही पाठशालाबाट प्राप्त संस्कारले मानिसको दृष्टि, व्यवहार र जीवनबोध निर्माण गर्छ। बाबुराम लम्सालको जीवनमा पनि पारिवारिक संस्कारको आफ्नै महत्त्व छ। जीवनसंगिनी रेनुका गुरागाईंसँगको पारिवारिक जीवन, छोरा विशिष्ट लम्साल र छोरी रेबिका लम्सालप्रतिको जिम्मेवारीसँगै उहाँले आफ्नो साहित्यिक यात्रालाई अघि बढाउनुभएको छ। एउटा हातले परिवार सम्हाल्दै अर्को हातले अक्षर समात्नु, एउटा आँखाले कक्षाकोठा हेर्दै अर्को आँखाले समाज र समयलाई नियाल्नु र आफ्ना अनुभूतिहरूलाई अध्ययन तथा सिर्जनामा रूपान्तरण गर्नु उहाँको जीवनयात्राको सुन्दर पक्ष हो।
उहाँका लागि शिक्षा कुनै निश्चित तह पार गरेर सकिने यात्रा बनेनन्। अध्ययन उहाँको जीवनको निरन्तर साधना बन्यो। त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट नेपाली विषयमा उच्च शिक्षा हासिल गर्ने क्रममा उहाँले वि.सं. २०६१ मा प्रथम श्रेणीमा एम.ए. तथा वि.सं. २०६७ मा विशिष्ट श्रेणीमा एम.फिल्. गर्नुभयो। बी.एड्. र बी.ए. तहको अध्ययनले उहाँको शैक्षिक आधारलाई अझ बलियो र फराकिलो बनाएको देखिन्छ । औपचारिक शिक्षाका यी उपलब्धिहरू केवल प्रमाणपत्रमा सीमित रहेनन्; तिनले उहाँभित्रको अध्येता, शिक्षक र साहित्यिक चेतनालाई क्रमशः परिष्कृत गर्दै लगे। पुस्तक पढ्दै जाँदा उहाँले जीवन पढ्नुभयो, पाठ्यक्रम पढाउँदै जाँदा समाज पढ्नुभयो र साहित्यको अध्ययन गर्दै जाँदा मानिसका अन्तर्मन पढ्ने प्रयास गर्नुभयो।
शिक्षण पेसा उहाँको जीवनको मूल कर्मभूमि बन्यो। न्यु मिलेनियम स्कुल, ललितपुरबाट सुरु भएको शिक्षण यात्रा बृहस्पति विद्यासदन कलेज, परोपकार उच्च माध्यमिक विद्यालय तथा भी.ए.एस. निकेतन स्कुल तथा कलेज हुँदै बुढानीलकण्ठ स्कुलसम्म आइपुगेको छ। संस्थाहरू फेरिए, कक्षाकोठाहरू फेरिए, विद्यार्थीका पुस्ताहरू फेरिए, तर शिक्षकका रूपमा उहाँको मूल जिम्मेवारी फेरिएन—विद्यार्थीको मनमा ज्ञानको उज्यालो बाल्नु अनि मार्गदर्शन गर्नु जीवनको ठुलो त्याग र लगानी रह्यो।
कक्षाकोठा उहाँका लागि चार भित्ताभित्रको एउटा औपचारिक ठाउँ मात्र रहेन। त्यो त सम्भावनाहरू जन्मिने ठाउँ बन्यो। विद्यार्थीका आँखामा देखिने जिज्ञासा, उनीहरूको प्रश्नमा लुकेको उत्सुकता र सिर्जनात्मक सम्भावनालाई उहाँले शिक्षणको अभिन्न अङ्गका रूपमा ग्रहण गर्नुभयो। त्यसैले उहाँको शिक्षकत्व पाठ्यपुस्तकका अक्षर पढाएर मात्र पूरा हुँदैन; विद्यार्थीलाई साहित्य, नाटक, सिर्जना र अतिरिक्त क्रियाकलापतर्फ डोर्‍याउने प्रयत्नमा पनि त्यसको पूर्णता भेटिन्छ। यही समर्पित शिक्षकीय यात्राका कारण उहाँले विभिन्न सम्मान प्राप्त गर्नुभएको छ। भी.ए.एस. निकेतन र न्यु मिलेनियम स्कुलबाट प्राप्त सम्मानदेखि बुढानीलकण्ठ स्कुलबाट प्राप्त सर्वोत्कृष्ट शिक्षक सम्मानसम्म आइपुग्दा यी सम्मानहरू उहाँको कर्म समाज र संस्थाको विश्वासका रूपमा देखिन्छन्।
बाबुराम लम्सालको व्यक्तित्वलाई केवल ‘शिक्षक’ शब्दले मात्रै समेट्न सकिँदैन। कक्षाकोठाबाट बाहिर निस्किएपछि पनि उहाँको अध्ययनशील मन रोकिँदैन। पुस्तकको पानामा, अनुसन्धानको प्रश्नमा, साहित्यिक कृतिको विश्लेषणमा र आफ्नै अनुभूतिका तहहरूमा उहाँ निरन्तर खोजिरहनुहुन्छ। यही खोजले उहाँलाई अनुसन्धानको क्षेत्रमा पुर्‍यायो। ‘नेपाली साहित्यको अनुसन्धान परम्परा र रमा शर्मा’ शीर्षकमा गरिएको एम.ए. तहको शोधकार्य उहाँको साहित्यिक अनुसन्धानप्रतिको रुचिको एउटा प्रमाण हो। त्यसपछि ‘प्रेतकल्प’ उपन्यासको समाजशास्त्रीय अध्ययनतर्फ उन्मुख हुँदै उहाँले साहित्यलाई समाजसँग जोडेर हेर्ने आफ्नो दृष्टिलाई अझ गहिरो बनाउनुभयो।
साहित्य उहाँका लागि जीवनबाट अलग कुनै काल्पनिक संसार होइन। उहाँको लेखनीमा जीवन छ, समाज छ, शिक्षा छ, मानिसका अनुभूति छन् र समयका छर्रा र प्रश्नहरू छन्। त्यसैले उहाँका सिर्जना र अध्ययनमा साहित्यलाई केवल शब्द र सिल्पको रूपमा मात्र नभई समाज र जीवनलाई बुझ्ने माध्यमका रूपमा ग्रहण गरिएको अनुभूति हुन्छ। उहाँको अनुसन्धानले कृतिको भित्री संसारसँगै त्यसले जन्म लिएको सामाजिक परिवेशतर्फ पनि दृष्टि पुर्‍याउँछ। यसरी हेर्दा उहाँको साहित्यिक चेतनाको एउटा प्रमुख आधार जीवन र साहित्यबिचको सम्बन्ध हो।
लेखनको क्षेत्रमा उहाँको सक्रियता विविध छ। अनुसन्धानात्मक लेखनदेखि समालोचना, समीक्षा, निबन्ध र शैक्षिक लेखनसम्म उहाँको कलम पुगेको छ। ‘अनुसन्धान परम्परा र रमा शर्मा’ जस्तो अनुसन्धानपरक कृतिदेखि ‘हाम्रो आधारभूत व्याकरण’, ‘हाम्रो माध्यमिक निबन्ध’, ‘राम्रो माध्यमिक व्याकरण’, ‘नौलो नेपाली व्याकरण’ जस्ता शैक्षिक कृतिसम्म उहाँको लेखन फैलिएको छ। ‘नौलो निबन्धमाला’, ‘नौलो आधारभूत निबन्धमाला’ र ‘नौलो पूर्वआधारभूत निबन्धमाला’ जस्ता कृतिले विद्यालय तहका विद्यार्थीको भाषिक तथा सिर्जनात्मक क्षमतासँग उहाँको लेखनलाई प्रत्यक्ष जोड्छन्।
यी कृतिहरूलाई हेर्दा एउटा कुरा विशेष रूपमा अनुभूत हुन्छ—उहाँको लेखनमा ज्ञानलाई आफूभित्र थुपारेर राख्ने प्रवृत्ति छैन; जानेको कुरा अरूका लागि उपयोगी बनाउने चाहना छ। शिक्षकले कक्षामा मौखिक रूपमा बाँडेको ज्ञान जब पुस्तकको रूप लिएर हजारौँ विद्यार्थीको हातमा पुग्छ, तब शिक्षकको प्रभाव कक्षाकोठाभन्दा धेरै टाढासम्म फैलिन्छ। बाबुराम लम्सालको शैक्षिक लेखनलाई यही दृष्टिले हेर्न सकिन्छ। उहाँले भाषालाई केवल विषयका रूपमा होइन, अभिव्यक्तिको शक्ति र विद्यार्थीको सिर्जनात्मक यात्राको आधारका रूपमा ग्रहण गर्नुभएको देखिन्छ।
उहाँका कलमले पुस्तकका पानामा मात्र आफ्नो बाटो बनाएनन्। कुञ्जिनी, मुना, मधुपर्क, समकालीन साहित्य, गरिमा, शार्दूल, नवप्रज्ञापन, हिमाली सौगात, शब्द संयोजन, राष्ट्रभाषा, अन्तर्बोध, बुढानीलकण्ठ शैक्षिक दर्पण, स्ववियु मुखपत्र ‘टियु’, पुस्तकालय आवाजलगायत विभिन्न साहित्यिक तथा शैक्षिक प्रकाशनमा उहाँका लेखरचना प्रकाशित भएका छन्। साहित्यिक पोस्ट, बाह्रखरीजस्ता अनलाइन माध्यमसम्म उहाँको लेखनी पुगेको छ। यसरी उहाँका अक्षरले मुद्रित पानादेखि डिजिटल पर्दासम्म आफ्नो यात्रा तय गरेका छन्।
समालोचना र समीक्षा उहाँको साहित्यिक व्यक्तित्वको अर्को महत्त्वपूर्ण आयाम हो। सिर्जनालाई केवल वाहवाही गरेर छोड्नु उहाँको स्वभाव होइन; त्यसलाई पढ्नु, बुझ्नु, त्यसका तहहरू खोल्नु र त्यसको साहित्यिक तथा सामाजिक अर्थ पहिल्याउनु उहाँको आलोचनात्मक चेतको विशेषता हो। साहित्यिक कृतिलाई त्यसको अन्तर्वस्तु, संरचना, भाषा, सौन्दर्य र सामाजिक सन्दर्भसँग जोडेर हेर्ने दृष्टिले उहाँको समालोचक व्यक्तित्वलाई अर्थपूर्ण बनाएको छ। एउटा सर्जकका रूपमा अनुभूति गर्ने र समालोचकका रूपमा त्यसै अनुभूतिलाई विवेकको कसौटीमा जाँच्ने दोहोरो क्षमता उहाँको साहित्यिक यात्राको महत्त्वपूर्ण शक्ति हो।
निबन्ध उहाँको अभिव्यक्तिको प्रिय क्षेत्रमध्ये एक हो। निबन्धमा मानिसले आफ्नो मन, विचार, अनुभव र समयसँगको सम्बन्धलाई सहज ढङ्गले व्यक्त गर्न सक्छ। यही सम्भावनालाई उहाँले आफ्नो लेखनमा उपयोग गर्नुभएको देखिन्छ। शिक्षा, साहित्य, समाज, संस्कृति, जीवन र समसामयिक चेतनाका विविध विषय उहाँका निबन्धीय अभिव्यक्तिका आधार बनेका छन्। शिक्षकका रूपमा विद्यार्थीको भाषिक आवश्यकतालाई नजिकबाट बुझेका कारण उहाँको शैक्षिक निबन्ध लेखनमा सरलता, स्पष्टता र उपयोगिताको पक्ष पनि बलियो देखिन्छ।
साहित्य लेख्नु एउटा कर्म हो भने साहित्यिक वातावरण निर्माण गर्नु अर्को ठुलो कर्म हो। बाबुराम लम्सालले सम्पादनका माध्यमबाट यही दोस्रो कर्म पनि निरन्तर गर्दै आउनुभएको छ। ‘स्मृति स्मारिका’, ‘शार्दूल’, ‘तनहुँ प्रवाह’, ‘परोपकार सन्देश’, ‘भञ्ज्याङ’, ‘नवप्रज्ञापन’, ‘मिलन’, ‘स्वर्णजयन्ती स्मारिका’, ‘बुढानीलकण्ठ शैक्षिक दर्पण’ ‘हाम्रो बुढानीलकण्ठ’जस्ता प्रकाशनसँग उहाँको सम्पादकीय सम्बन्ध रहेको छ। सम्पादकका रूपमा उहाँले आफ्ना अक्षर मात्र होइन, अरूका आवाजलाई पनि ठाउँ दिनुभएको छ। सिर्जनालाई जन्म दिनु जति महत्त्वपूर्ण छ, त्यसलाई उचित स्वरूप दिएर पाठकसम्म पुर्‍याउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। उहाँको सम्पादकीय कर्मले यही जिम्मेवारी वहन गरेको देखिन्छ।
अक्षरको संसारबाट मञ्चको संसारमा पुग्दा उहाँको व्यक्तित्वको अर्को रंग देखिन्छ—नाटक निर्देशन। बुढानीलकण्ठ स्कुलसँग आबद्ध रहेर उहाँले ‘मृत्यु एक प्रश्न’, ‘शकुनि पासाहरू’, ‘मकैको अर्कै खेती’, ‘जिउँदा अवशेषहरू’, ‘कोही किन बार्दब होस्’, ‘अग्निरक्षु’ र ‘फलामे गेट’जस्ता नाटक निर्देशन गर्नुभएको छ। नाटकमा शब्दले मात्र बोल्दैन; शरीर बोल्छ, आवाज बोल्छ, मौनता बोल्छ र मञ्चमा उभिएको एउटा पात्रको आँखाले समेत कथा भनिरहेको हुन्छ। यस अर्थमा नाटक निर्देशन उहाँका लागि साहित्यलाई जीवन्त दृश्यमा रूपान्तरण गर्ने अर्को साधना बनेको छ। विद्यार्थीलाई अभिनयको अवसर दिनुका साथै उनीहरूमा सामूहिकता, आत्मविश्वास, अनुशासन र सिर्जनशीलता विकास गर्ने माध्यम पनि उहाँको नाट्यकर्म बनेको छ।
साहित्य एकान्तमा लेखिए पनि त्यसको अन्तिम गन्तव्य समाज नै हो। यही सामाजिक चेतनाले बाबुराम लम्साललाई विभिन्न साहित्यिक तथा सामाजिक संस्थासँग जोडेको छ। त्यसमा उहाँले बिराम बाउल छद्म नामका माध्यमबाट लेख्ने गर्नुहुन्थ्यो । प्रतिशील लेखक संघसँगको आबद्धता, नवप्रज्ञापन सभाको आजीवन सदस्यता, किहुँ–अरुणोदय समाजमा संस्थापक सचिव तथा आजीवन सदस्यका रूपमा रहेको संलग्नता र राजेन्द्र सुवेदी स्मृति समाजसँगको सम्बन्धले उहाँको सामाजिक तथा साहित्यिक सक्रियताको दायरा फराकिलो रहेको देखाउँछ। उहाँका लागि साहित्य केवल आफ्नै नामका लागि गरिने कर्म नभई साझा सांस्कृतिक चेतनाको निर्माणसँग जोडिएको जिम्मेवारी पनि हो।
मानिसले जीवनमा पाउने सम्मान उसको यात्राको अन्तिम गन्तव्य होइन; ती त उसले हिँडेको बाटोमा भेटिएका केही उज्याला चौतारी मात्र हुन्। बाबुराम लम्सालले पनि शिक्षण तथा साहित्यिक कर्मका क्रममा विभिन्न सम्मान, प्रशंसापत्र र कदरपत्र प्राप्त गर्नुभएको छ। भी.ए.एस. निकेतन, न्यु मिलेनियम स्कुल तथा बुढानीलकण्ठ स्कुलबाट प्राप्त सम्मानले उहाँको शिक्षकीय योगदानलाई प्रमाणित गर्छन्। बुढानीलकण्ठ स्कुलबाट प्राप्त सर्वोत्कृष्ट शिक्षक सम्मान विशेष उल्लेखनीय छ। विभिन्न संघ–संस्थाबाट प्राप्त सम्मानहरूले पनि उहाँको कर्मप्रतिको सामाजिक स्वीकारोक्तिलाई उजागर गर्छन्।
बाबुराम लम्सालको जीवनको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष सम्मानको सूचीमा होइन, उहाँले निरन्तर गरिरहनुभएको कर्ममा भेटिन्छ। एउटा शिक्षकको रूपमा उहाँले पुस्तासँग संवाद गर्नुभयो। एउटा लेखकका रूपमा आफ्ना विचारलाई अक्षर दिएर समयसँग संवाद गर्नुभयो। अनुसन्धानकर्ताका रूपमा प्रश्न उठाउनुभयो र उत्तर खोज्नुभयो। समालोचकका रूपमा साहित्यलाई गहिराइबाट हेर्नुभयो। सम्पादकका रूपमा अरूका सिर्जनालाई स्थान दिनुभयो। नाटक निर्देशकका रूपमा अक्षरलाई मञ्चमा उतार्नुभयो। सामाजिक अभियन्ताका रूपमा सामूहिक चेतनासँग जोडिनुभयो। एउटै जीवनभित्र यति धेरै भूमिका समेटिनु आफैँमा उहाँको कर्मशीलताको परिचायक हो।
उहाँको व्यक्तित्वलाई एउटा रूपकमा राख्ने हो भने उहाँलाई एउटै रूखका धेरै हाँगा भएको वृक्षसँग तुलना गर्न सकिन्छ। जरा शिक्षामा छ, तना अध्ययनमा छ, हाँगाहरू साहित्य, अनुसन्धान, समालोचना, सम्पादन र नाट्यकर्ममा फैलिएका छन् अनि ती सबैमा फुलेका फूलको सुवास समाज र नयाँ पुस्तासम्म पुगिरहेको छ। उहाँको साहित्यिक कर्मलाई शिक्षाबाट अलग गर्न सकिँदैन र शिक्षकीय कर्मलाई साहित्यबाट। यी दुवै एकअर्काका पूरक बनेर उहाँको जीवनको परिचय निर्माण गरिरहेका छन्।
बाबुराम लम्सालको जीवनयात्रामा कुनै ठुलो दाबीभन्दा निरन्तर कर्मको आवाज बढी सुनिन्छ। उहाँले आफूलाई चर्चाको केन्द्रमा राख्नुभन्दा आफ्नो जिम्मेवारीलाई केन्द्रमा राख्नुभएको देखिन्छ। वर्षौँसम्म कक्षाकोठामा उभिएर विद्यार्थीलाई पढाउनु, पुस्तक लेख्नु, अनुसन्धान गर्नु, लेखरचना प्रकाशित गर्नु, प्रकाशन सम्पादन गर्नु, नाटक मञ्चन गराउनु र साहित्यिक तथा सामाजिक संस्थामा सक्रिय रहनु आफैँमा एउटा लामो साधना हो। यस्तो साधनाको मूल्य कुनै एउटा पुरस्कार वा एउटा पुस्तकले मात्र नाप्न सक्दैन।
आज उहाँको जीवनलाई पछाडि फर्केर हेर्दा एउटा कुरा स्पष्ट देखिन्छ—समय बित्दै गयो, तर उहाँको कर्म रोकिएन। उमेरका पानाहरू पल्टिँदै गए, तर अध्ययनको भोक घटेन। कक्षाकोठाहरू बदलिँदै गए, तर शिक्षकको दायित्वप्रतिको विश्वास बदलिन सकेन। साहित्यका माध्यमहरू बदलिँदै गए, तर अक्षरप्रतिको मोह मरेन। यही निरन्तरता नै उहाँको जीवनको सबैभन्दा ठुलो उपलब्धि हो।
अन्ततः बाबुराम लम्सालको जीवन एउटा शान्त तर अविराम बगिरहेको सिर्जनाको नदीजस्तो देखिन्छ। त्यस नदीमा शिक्षाको निर्मल जल छ, अनुसन्धानको गहिराइ छ, साहित्यको संवेदना छ, समालोचनाको विवेक छ, सम्पादनको संयोजन छ र नाटकको जीवन्त रंग छ। उहाँले आफ्नो समयलाई केवल बिताउनुभएन; त्यसलाई पढ्नुभयो, बुझ्नुभयो, लेख्नुभयो र सकेसम्म उपयोगी बनाउनुभयो। यही कारण उहाँको जीवनको सार कुनै एक पद, कुनै एक कृति वा कुनै एक सम्मानमा भेटिँदैन; त्यो त उहाँले छोएका विद्यार्थीका मनमा, लेखेका अक्षरमा, अनुसन्धानका पानामा, सम्पादन गरेका प्रकाशनमा र मञ्चमा जीवन्त बनाएका पात्रहरूमा फैलिएको छ।
एक वाक्यमा भन्दा बाबुराम लम्साल नेपाली भाषा, साहित्य र शिक्षाको क्षेत्रमा निरन्तर हिँडिरहेका एक कर्मशील साधक हुन् जसका लागि अक्षर केवल लेखिने वस्तु होइन, जीवन बुझ्ने माध्यम हो; शिक्षा केवल पढाइने विषय होइन, चेतना जगाउने कर्म हो; साहित्य केवल सिर्जना होइन, समाजसँग गरिने संवाद हो। उहाँको आजसम्मको यात्रा यही विश्वासको निरन्तर प्रमाण बनेर उभिएको छ।