काठमाडौं । चिया पसलदेखि सपिङ मलसम्म अहिले क्यूआर कोड र मोबाइल बैंकिङको प्रयोगमा आएको छ । झट्ट हेर्दा लाग्छ नेपाली समाज अब पूर्ण रूपमा ‘डिजिटल’ भइसक्यो । तर, नेपाल राष्ट्र बैंकको ताजा तथ्याङ्कले बिल्कुलै फरक र रोचक चित्र देखाएको छ । डिजिटल भुक्तानी जति नै बढे पनि नेपालीहरूको कागजी नोटप्रतिको मोह अझै घटेको छैन, बरु झन् बढ्दो छ ।
अझ रोचक तथ्य त के छ भने, बजारमा नगदको प्रयोग बढेसँगै पुराना, मैला र च्यातिएका नोटको थुप्रो पनि डरलाग्दो गरी बढिरहेको छ । राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार, एकै वर्षको अवधिमा २० अर्ब ७ करोड रुपैयाँभन्दा बढी मूल्यका नोटहरू चलनचल्तीमा पठाउनै नमिल्ने भएपछि धुल्याइएको छ । संख्याका हिसाबले हेर्ने हो भने एक वर्षमै विभिन्न दरका १६ करोड २ लाख ६१ हजार ३२४ थान नोट नष्ट गरिएका छन् ।
बैंक तथा वित्तीय संस्था र सर्वसाधारणबाट सटही वा जम्मा हुन आएका काम नलाग्ने नोटहरूलाई केन्द्रीय बैंकले नियमानुसार नष्ट गर्ने गर्दछ । अघिल्ला वर्षहरूको समेत हिसाब जोड्ने हो भने २०८३ असार मसान्तसम्म राष्ट्र बैंकले हालसम्म धुल्याएका नोटको कुल मूल्य ७ खर्ब ६५ अर्ब ७४ करोड रुपैयाँ पुगिसकेको छ ।
डिजिटल नेपालमा किन घट्दै घटेन नगदको दबदबा ?
एकातिर अर्बौँका झुत्रा नोट नष्ट गरिँदै छ, अर्कोतिर बजारमा नयाँ नगदको माग झन् उकालो लागिरहेको छ । राष्ट्र बैंकको तथ्याङ्कअनुसार २०८२ असार मसान्तसम्म ७ खर्ब ६१ अर्ब ४१ करोड रुपैयाँ बराबरका नोट बजारमा थिए । तर, एक वर्ष बित्दा नबित्दै २०८३ असार मसान्तसम्म यो परिमाण ६.०८ प्रतिशतले बढेर ८ खर्ब ७ अर्ब ६९ करोड रुपैयाँ पुगेको छ । अर्थात्, एकै वर्षमा बजारमा ४६ अर्ब २८ करोड रुपैयाँ बराबरको थप नगद थपिएको छ ।
सरकार र केन्द्रीय बैंकले ‘क्यासलेस इकोनोमी’ को नारा जतिसुकै घन्काए पनि अनौपचारिक अर्थतन्त्रको ठूलो हिस्सा, ग्रामीण क्षेत्रको कारोबार र चाडपर्वमा नयाँ नोट नै चाहिने नेपाली संस्कारका कारण कागजी नोटको दबदबा अझै कायमै रहेको देखिन्छ ।
एक नजरमा नोटको हिसाबकिताब (आव २०८२/८३)
विवरण |
तथ्याङ्क |
एक वर्षमा धुल्याइएको नोटको मूल्य |
२० अर्ब ७ करोड रुपैयाँभन्दा बढी |
एक वर्षमा धुल्याइएको नोटको संख्या |
१६ करोड २ लाख ६१ हजार ३२४ थान |
हालसम्म धुल्याइएको कुल नोट (२०८३ असारसम्म) |
७ खर्ब ६५ अर्ब ७४ करोड रुपैयाँ |
२०८२ असारमा चलनचल्तीमा रहेको नोट |
७ खर्ब ६१ अर्ब ४१ करोड रुपैयाँ |
२०८३ असारमा चलनचल्तीमा रहेको नोट |
८ खर्ब ७ अर्ब ६९ करोड रुपैयाँ |
बजारमा नगदको वार्षिक वृद्धिदर |
६.०८ प्रतिशत |
नोट च्यातिँदा कसको खल्ती रित्तिन्छ ?
हामीले नोटमा केरमेट गर्दा, पिन (स्टिच) लगाउँदा वा जथाभाबी कच्याककुचुक पार्दा त्यसको सिधा असर राज्यको ढुकुटीमा पर्छ । नेपालले आफ्ना नोटहरू विदेशका सुरक्षित मुद्रणालयमा छपाइ गर्दै आएको छ, जसका लागि बर्सेनि अर्बौँ रुपैयाँ बराबरको विदेशी मुद्रा बाहिरिन्छ ।
विशेषगरी ५, १०, २०, ५० र १०० रुपैयाँजस्ता साना दरका नोटहरू धेरै हातमा घुम्ने भएकाले छिट्टै मैलिने र च्यातिने गर्छन् । जति छिटो नोट काम नलाग्ने हुन्छ, त्यति नै छिटो नयाँ नोट छाप्न, ढुवानी गर्न र पुराना नोट नष्ट गर्न राष्ट्र बैंकले ठूलो खर्च बेहोर्नुपर्छ ।
राष्ट्र बैंकको प्रयास : ‘सफा नोट’ र अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा
नोटको आयु लम्ब्याउन र अनावश्यक छपाइ खर्च जोगाउन राष्ट्र बैंकले ‘सफा नोट नीति’ लाई कडाइका साथ कार्यान्वयन गरिरहेको जनाएको छ । बैंकहरूलाई झुत्रा नोट ग्राहकलाई नदिन निर्देशन दिनुका साथै नोटलाई सुरक्षित राख्न सर्वसाधारणलाई समेत सचेत गराइँदै आएको छ ।
यसका साथै, नेपाली नोटलाई अझै बलियो, टिकाउ र नक्कली नोटको जोखिमबाट सुरक्षित बनाउन राष्ट्र बैंकले नोटको सुरक्षण विशेषता (सेक्युरिटी फिचर्स) र प्राविधिक स्पेसिफिकेसनलाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार नियमित रूपमा परिमार्जन गर्दै आएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।
डिजिटल भुक्तानीको गति जति नै तीव्र भए पनि कागजी नोटको आयु जोगाउने जिम्मेवारी अन्ततः प्रयोगकर्ताकै हातमा छ । नोटको जतन गर्ने बानी बसाल्न र डिजिटल कारोबारलाई व्यवहारमै उतार्न सके मात्रै बर्सेनि अर्बौँका नोट धुल्याउनुपर्ने बाध्यता र राज्यको ठूलो आर्थिक भार कम हुन सक्छ ।
फेसबुक प्रतिक्रिया
सम्बन्धित समाचार
नयाँ अपडेट
-
प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह आज भारत प्रस्थान गर्दै : ३४ सदस्यीय छरितो टोली, ऊर्जा र कनेक्टिभिटी मुख्य एजेन्डा
-
लुम्बिनीलाई १० विकेटले हराउँदै सुदूरपश्चिम रोयल्स बन्यो एनपीएल च्याम्पियन
-
भोलिदेखि पृथ्वी राजमार्ग दैनिक ५ घण्टा बन्द हुने, यात्रा गर्नुअघि समय मिलाउन प्रशासनको आग्रह
-
महिलाको आर्थिक नेतृत्व प्रवर्द्धनमा जोड दिँदै ‘वेप्स फोरम २०२६’ सम्पन्न, ‘नेपाल जेन्डर स्मार्ट फाइनान्स ल्याब’ को शुभारम्भ
-
कात्तिकमा ६५ हजार ८०८ नेपालीले लिए श्रम स्वीकृति, युएई र कतार प्रमुख गन्तव्य
-
एकै वर्षमा २० अर्बका नोट ‘धुल्याइयो’ : क्यूआरको जमानामा पनि बजारमा किन थुप्रिँदै छ ८ खर्बको नगद ?
-
सामान्य रुघाखोकीमा पनि एन्टिबायोटिक? ‘भोलि विकराल अवस्था आउन सक्छ, आजै रोकथाम गरौँ’
-
एनपीएल फाइनल प्रवेशका लागि आज सुदूरपश्चिम र चितवनबिच निर्णायक भिडन्त
-
ठगी र विदेशी मुद्रा अपचलन प्रकरण: दुई पूर्व श्रममन्त्रीसहित ६ जना उच्च अधिकारी पक्राउ
-
पीएन क्याम्पसलाई स्वायत्त संस्था बनाउने कार्ययोजना अघि बढ्यो, आफैं उपाधि बाँड्न पाउने